Kan één instantie tegelijk dienstverlener én toezichthouder zijn?

31 augustus 2026 – Waterschap Limburg en ook de Provincie zijn instanties die permanent tussen onverenigbare verplichtingen in zitten: de dienstverlening leveren die de maatschappij eist, de veiligheidsnormen handhaven die het publiek vereist, en de infrastructuur moderniseren die de overheid financiert. Elk van deze verplichtingen, mits eerlijk nagestreefd, beperkt de andere twee. De reactie van de instanties op deze institutionele tegenstrijdigheid is min of meer rationeel geweest: prioriteit geven aan de verplichting die het meest direct zichtbaar is, de kosten uitstellen die het makkelijkst kunnen worden uitgesteld, en het verhaal in stand houden dat modernisering uiteindelijk de spanning tussen de andere twee zal oplossen. Dit hebben instanties jarenlang op hun manier gedaan. De spanning is niet opgelost, omdat deze binnen de huidige regeling niet oplosbaar is.

De ongemakkelijke vraag

Technologie alleen, of meer financiering, is niet de Heilige Graal. Dat is het nooit geweest. De oplossing kan alleen gevonden worden door eerlijkheid, het soort eerlijkheid dat vereist dat elke betrokkene en organisatie in dezelfde ruimte zegt wat ze weten dat waar is, maar wat ze professioneel gezien niet durven uit te spreken:

• Dat de fysieke beperkingen reëel zijn en niet door modernisering zullen verdwijnen.
• Dat de concentratie en het patroon van de vraag geen natuurlijk fenomeen is, maar een kunstmatig gecreëerd fenomeen.
• Dat veiligheid niet iemands leidraad is, maar economisch overleven, en dat dit geen moreel falen is, maar een structurele situatie die alleen kan worden aangepakt als deze eerst wordt erkend.

Een vraag die ambtenaren binnen ministerie, provincie en waterschap liever niet bespreken, is of het leveren van waterbeheersdiensten in een commerciële, vrije marktomgeving wel een functie is die een overheidsinstantie structureel gezien kan uitvoeren. De vraag roept de eenvoudige logica op die erachter schuilgaat: “Hoe kan een organisatie toezicht houden op de veiligheid van zichzelf als dezelfde beheerder verantwoordelijk is voor het leveren van efficiënte dienstverlening én het zelfkritisch beoordelen van het veiligheidsniveau van die dienstverlening?” Daarbij gehinderd door een politiek netwerk.

Het grootste deel van de ontwikkelde luchtvaartwereld heeft die vraag al beantwoord door de levering van luchtnavigatiediensten los te koppelen van de overheid en deze te financieren via heffingen, terwijl de veiligheidsregulering in onafhankelijke handen blijft. Waterbeheer vormt een opvallende uitzondering, waar een overheidsinstantie de groei van commerciële sectoren ondersteunt, geen veiligheidsdienst levert en tegelijkertijd zichzelf reguleert, en dat alles terwijl het functioneert als bestaand uit door de belastingbetaler gefinancierde instanties. Ze zijn in een knoop van concurrerende krachten en tegenstrijdige belangen verstrikt.

De instanties weten dit. De medewerkers van het Waterschap weten dit. De ambtenaren van het ministerie en provincie weten dit. De leden van de commissies van Provinciale Staten en de Tweede Kamer die  rapporten hebben gelezen die voortkomen uit hun eigen verzoeken, weten dit.

De oplossing is niet meer van wat niet heeft gewerkt, of een nieuw moderniseringsprogramma vernoemd naar de nieuwste technologie. Het is een eerlijke verantwoording door alle betrokkenen en organisaties wier individuele gedrag tot dit collectieve resultaat heeft geleid, van wat het systeem werkelijk is, wat het werkelijk kost en wie er werkelijk voor betaalt.

De enige vraag is of iemand dit tegelijkertijd in dezelfde ruimte zal durven uitspreken.

Dat gesprek moet onvermijdelijk gehouden worden.

Paul Neering